Het lezen van dit boek op deze manier is niet gemakkelijk. Doordat Heffron zoveel ‘prompts’ geeft, kun je dit boek niet in een vloeiende manier doornemen. Je moet het soms wegleggen en er later naar terug keren. Heffrons tekst is echter wel de moeite waard. Naar het einde toe werd het besprokene bovendien steeds zinniger. Erg zinvol, maar te kort, is bijvoorbeeld het hoofdstuk over descriptie.

Deel vier van het boek met de titel ‘Assessing and developping’ is het meest interessant. In dit deel is Heffron een manuscriptdokter die aangeeft hoe de schrijver een tekst boeiender kan maken. Hij geeft aan hoe je empathische teksten kunt creëren, die de lezer  (en de schrijver zelf) aan het hart gaan.

Een minpunt aan het boek zijn de literair bedoelde titels van de hoofdstukken, die niet concreet aangeven waar het betreffende hoofdstuk over gaat. Het is dus moeilijker om bij herlezing iets terug te vinden. Maar dat is een klein kritiekpunt. Al bij al is dit boek van Heffron een van de betere schrijfboeken die ik gelezen heb.

Jack Heffron, The writer’s idea book, ISBN 978 1 58297 179 7.
 
  

Met deze definitie kun je alle kanten uit. Volgens mij moeten er ook andere elementen worden genoemd, zoals: literaire kwaliteit en de gerichtheid op een volwassen lezerspubliek. Zo sluit je allerlei superheldengedoe uit, al maakt Weiner aannemelijk dat de toppen van het superheldengenre kwaliteit bieden en als graphic novel mogen worden omschreven.

Het boekje geeft wel een aardig inkijkje in de geschiedenis van de Amerikaanse strip, al verlang je als lezer soms wel naar meer dan de enkele bladzijden die Weiner aan een thema wijdt. Ook jammer is dat de niet-Amerikaanse strip er bekaaid vanaf komt. Veel verder dan de constatering dat in Frankrijk een op de vijf verkochte boeken een strip is komt de auteur niet.

Voor mij bevatte het werk van Weiner, een bibliothecaris, niet veel nieuws, maar voor iemand die wil kennis wil maken met het medium strip heeft Weiner nuttig werk verricht. Het is een stoomcursus strips van een kleine twee uur met mooie zwartwit-illustraties.

Stephen Weiner, Faster than a speeding bullet: the rise of the graphic novel, ISBN 1 56163 368 2
   

De meest tot de verbeelding sprekende artikelen zijn van Monika Schmitz-Emans en Rolf Lohse. Beide gaan over de literaire strip, waarbij vooral wordt ingegaan op het boeiende werk van de Franse striptekenaar Marc-Antoine Mathieu. Diens strips zitten vol verwijzingen naar Kafka en Borges en bevatten ook voorbeelden van het Droste-effect, van strips in strips. Het werk van Mathieu doet nadenken over de aard van het medium strip.

Volgens Lohse is de stripcultuur in Frankrijk veel verder geëvolueerd dan de Duitse, waar de strip soms nog wordt geassocieerd met triviale kitsch. Lohse stelt ook dat de term bande dessinee beter is dan     het uit het Engels overgenomen begrip comics.  Strips zijn immers lang niet altijd grappig bedoeld.

Interessant is ook een artikel van Jens R. Nielsen over Manga, de Japanse strip. Hij gaat onder meer in op de vraag waarom de figuren in Japanse strips zulke grote ogen hebben. Ook de andere verschillen met de Westerse strip komen aan bod. Al bij al is dit een veelzijdig boek, waarin zowel op de Amerikaanse als de Europese en Japanse strip wordt ingegaan.

Stephan Ditschke, Katerina Kroucheva en Daniel Stein, Comics. Zur Geschichte und Theorie eines popularkulturellen Mediums, ISBN 978 3 8376 1110 9 

Elk van de tien hoofdstukken heeft een korte, niet per se verhelderende inleiding en verder een korte inhoudsbeschrijving en ultrakorte recensie van enkele tientallen strips. Zo maakt de lezer in vogelvlucht kennis met de Amerikaanse strip, hier en daar aangevuld met wat Europese strips en Japanse Manga. Alle niet (recent) in het Engels vertaalde strips ontbreken in het werk, van Bourgeon tot Tardi en van Schuiten tot Matena. In het boek is overigens geen enkele Nederlandse strip opgenomen, al was de Belg E.P. Jacobs volgens de auteur een Nederlander.

Soms zijn de keuzes discutabel. Zo wordt de historiserende humorstrip Asterix gerangschikt onder  fantasy. Als verdere leessuggesties na Asterix wordt bovendien De Smurfen gegeven, wat toch wel een belediging van de eerstgenoemde strip is. Een meesterwerk als Het gele teken van Jacobs krijgt maar vier van de maximaal vijf sterren, terwijl een strip als Leave it to chance er wel vijf krijgt.

In de inleiding uitgebreider ingegaan kunnen worden op het begip graphic novel, want nu vallen alle strips onder die noemer, terwijl het begrip volgens mij moet staan voor de literaire kwaliteitsstrip. Kannenberg geeft zelf overigens aan dat hij ‘uncomfortable’ is met de term. Al bij al is dit echter een uitstekend, enthousiasmerend boek, dat de lezer laat kennis maken met een grote varieteit aan strips.

Gene Kannenberg jr.,500 essential graphic novels,

ISBN 978 0 06 147451 5

De auteur hecht veel waarde aan de tekstballon als het centrale element van de stripbeeldtaal. Als iets geen tekstballonnen heeft is het ook geen strip volgens Carrier. Hij diskwalificeert hiermee niet alleen de tekstloze strip, maar ook de tekststrip, waar Nederland een rijke traditie van kent, van Eric de Noorman tot Bommel. Ook een klassieker als Prince Vailliant is volgens deze opvatting geen strip.

Carrier stelt dat de strip geen wezenlijke ontwikkeling heeft meegemaakt in de laatste eeuw: de tekstballon en het verhaal in sequenties zouden volgens hem steeds hetzelfde zijn gebleven, wat volgens Carrier dus betekent dat de strips ‘are now [what] they were already in the beginning’ (115). Het lijkt me een weinig interessante visie op de strip. Dat er een wezenlijk verschil is tussen zeg een Popeye-strip van Segar en een eenentwintigste-eeuws werk van Chris Ware, wordt niet duidelijk in het betoog van Carrier. Volgens hem zijn strips niet gelaagd en voor iedereen makkelijk te begrijpen.

Wel interessant is het gegeven dat hij de strip als een soort eindfase in de ontwikkeling van de kunst ziet, omdat in strips de gedachten en acties van figuren worden gegeven, iets wat in voorafgaande kunstuitingen niet kon. Jammer genoeg werkt hij dit denkbeeld niet bevredigend uit.

Het boekje behandelt weinig strips in concreto, op Krazy Kat na. Een hele theorie gebaseerd op de studie van een enkele strip lijkt me niet houdbaar. Het werk moet vooral als een vrijblijvend kunsthistorisch essay worden gezien, waarin de auteur (niet gehinderd door veel kennis van het medium strip) wat niet houdbare theorieën spuit.

Het zou interessant geweest zijn als de auteur daadwerkelijk op de wisselwerking tussen beeldende kunst en strip was ingegaan. Dan had het werk van een Lyonel Feininger aan bod kunnen komen, of een ‘arty’ strip als ‘Krijtlijn’ van Prado. En ook de rol van tekstballonnen op middeleeuwse afbeeldingen had aangestipt kunnen worden. Kortom: de geschiedenis van de strip als kunstzinnig medium had veel beter in de verf gezet kunnen worden. Nu is dit boek vooral een gemiste kans.

David Carrier, The aesthetics of comics, ISBN 0 271 01962 X.

De beide albums met de titels Java en Celebes lezen minder vlot dan, zeg Kuifje. En dat is ook de bedoeling. De lezer wordt erin uitgedaagd. Hij of zij moet moeite doen om het verhaal te volgen. De beloning hiervoor is er zonder meer want Van Dongen, die uitgebreid bewierookt werd in de landelijke pers, brengt een rijk verhaal over identiteit, loyaliteit, verraad, nationalisme en kolonialisme.

Deze albums zijn bij uitstek geschikt om te gebruiken bij het geschiedenisonderwijs, beter misschien dan het puur op volwassenen gerichte Maus. De stijl trekt ook de jonge lezer het verhaal in. Deze stijl is prima geschikt voor dit type verhaal en werd ook door andere historiserende tekenaars gebruikt, bijvoorbeeld door Eric Heuvel in zijn strips over de Tweede Wereldoorlog.

Nadeel van deze stijl is dat deze hier en daar te glad is, zodat de lezer minder meeleeft met de personages dan het geval zou zijn geweest bij een meer realistische tekenstijl. Een ander nadeel is dat de personages vaak sterk op elkaar lijken en soms niet uit elkaar te halen zijn, een gegeven dat Van Dongen overigens ook gebruikt als narratief element. De soldaat Johan Knevel neemt de identiteit van een ander die op hem lijkt aan. Al bij al zijn dit uitstekende strips, waarmee Van Dongen zijn eerdere ook prima strip over de Tweede Wereldoorlog, Muizentheater nog overtreft.

Peter van Dongen, Rampokan. Java en Celebes, ISBN 90 732 2157 9 en 978 90 5492 054 0

In het verhaal komen moorden en moordaanslagen voor en er is aandacht voor seks en gecompliceerde familierelaties. Een van de terugkerende elementen in het verhaal is de strip die de vader van David (die uit zijn leven is verdwenen), een striptekenaar, ooit maakte. De kleurenfragmenten van deze pulpstrip contrasteren mooi met het prima zwartwit tekenwerk van Clowes.

Het hoofdpersonage is niet bijzonder sympathiek. Zijn karakter wordt niet echt uitgediept, zodat je als lezer niet echt geraakt wordt door hetgeen er verteld wordt. Je weet als lezer: dit werk heeft alle elementen van een kwaliteitsstrip, maar toch zijn de narratieve puzzelstukjes maar moeilijk bij elkaar te harken.

Clowes heeft het enigma in stand willen houden, maar daardoor blijf je als lezer zitten met de vraag: wat is nou de pointe van deze strip? Is dit een gelaagd werk, of wekt Clowes alleen de suggestie van gelaagdheid?

Daniel Clowes, David Boring, ISBN 0 224 06323 5.

Wolk wijst op het belangrijke jaar 1986, toen naast Maus ook The Dark Knight returns en Watchmen verschenen. Hij is tevreden over de ontwikkeling van de kwaliteitsstrip sindsdien. Hij stelt op bladzijde 10: ‘If there’s such a thing as a golden age of comics, it’s happening right now.’ Hij wijst er tevens op dat strips geen genre maar een medium vormen, waarbinnen weer tal van genres zijn. Wel vormen stripliefhebbers, in tegenstelling tot boekenliefhebbers of muziekliefhebbers een eigen subcultuur. (60)

Volgens Wolk moeten strips niet met literatuur vergeleken worden: ‘they’re no more a literary form than movies or opera’ (14) De auteur onderstreept het belang van  de stijl van een strip, die hij minstens zo belangrijk acht als het verhaal of de inhoud: ‘’Expressiveness’’ is more the point of art comics than characters or plot points; they privilige the distinctiveness of the creator’s hand, rather than the plearures of the genre and readerly expectations.’ (30)

Het boek is in een toegankelijke stijl geschreven en Wolk is duidelijk zeer deskundig op dit terrein. Wel jammer is de focus op de Amerikaanse strip. Er is ook zoveel te vertellen over Europese grootheden als Tardi, Pratt, Bourgeon en Schuiten om er slechts enkele te noemen. Maar  hoe dan ook: dit boek zou eigenlijk op het leeslijstje van iedere stripliefhebber moeten staan.

Douglas Wolk, Reading comics. How graphic novels work and what they mean, ISBN 978 0 306 81616 1.

Het is de bedoeling dat Edward een oude boekenverzameling in kaart gaat brengen. De adellijke dame wil dat hij een bepaald middeleeuws boek, oftewel codex vindt, terwijl de adellijke man juist wil dat hij het boek niet vindt. In het verhaal speelt ook het mysterieuze computerspel Momus een rol, waaraan Edward in korte tijd verslaafd raakt.

Het hoofdpersonage in het boek is wel interessant en je vraagt je af wat er van hem gaat worden. Het andere hoofdpersonage, Margareth, een jonge wetenschapper, is minder aannemelijk. Haar keuzes slik je als lezer niet en dat gaat ten koste van de geloofwaardigheid van het boek.

Het gegeven van het boek is interessant en na een wat stroeve start wil je Codex absoluut uitlezen. Het einde is echter wat ongeloofwaardig. Eigenlijk had ik er al lezende meer van verwacht. Dat neemt niet weg dat Grossman een aardige thriller heeft geschreven, zonder al te veel bloedvergieten. Het maakt nieuwsgierig naar ander werk van deze auteur.

Leve Grossman, Codex, ISBN 0 09 949122 2

Magnusson schrijft in een prettige stijl, maar er diepgravend is zijn boek niet. Het is vooral een journalistieke beschrijving van zestien vervalsers en oplichters. Het werk is verdeeld in vier delen: schildervervalsers, archeologisch bedrog, algemene oplichters en literaire vervalsers. Niet over alles wat de auteur beschrijft bestaat al een definitieve algemeen aanvaarde visie: zo zijn er nog wel wat vragen te stellen over de archeologische vondsten in het Franse Glozel, die door Magnusson als vervalsingen worden neergezet.

Een van de meest interessante delen van het boek gaat over de schaakmachine van Von Kempelen uit de achttiende en negentiende eeuw. Dit was een voorloper van de moderne computerschaakprogramma’s waarmee tegenwoordig de beste menselijke schakers worden verslagen. In deze machine van Von Kempelen zat tijdens de voorstellingen een man (nee, geen dwerg) die goed kon schaken verborgen. Deze deed telkens de zetten tijdens de wedstrijden tussen mens en machine. Naar verluidt speelde de machine ook tegen Napoleon, die overigens probeerde vals te spelen.

Het boek lijkt wel wat op De verlakkers van Wim Zaal, maar ik denk niet dat Magnusson dat onder ogen heeft gehad. Al bij al is dit een rijke publicatie, met veel leuke weetjes.

Magnus Magnusson, Fakers, forgers & phoneys. Famous scams and scamps (Edinburgh 2006), ISBN 978 1 84596 210 4.